1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਰਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਰਦਨਾਕ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਦੰਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਜਿੰਦਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਜਿੰਦਗੀਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿਤਾ, ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮਾਜ ਤੇ ਇੱਕ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਛੱਡ ਗਈ ਹੈ।
ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ
ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮੀ (ਬਾਡੀਗਾਰਡ) ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਲੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਕਰਮੀ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ 1984 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ (ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਇਆ ਹਮਲਾ ਜੋ ਕਿ “ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ” ਸੀ। ਇਹ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਨਤਾ ਵੱਲੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਸਮੁਦਾਏ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਸੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਕਦੇ ਵੀ ਕਠਿਨ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ 31 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮੀਆਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼
ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਯਾਨੀ 1 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਨਾਲ ਜਲ ਉੱਠੇ।ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਆ ਦੰਗੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਿਤੇ ਗਏ, ਇਹ ਦੰਗੇ ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮੀ, ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਦੇ ਆਗ਼ੂਨ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਦੰਗੇ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਬਦਲਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਚਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਟਾਰਗੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲੇ ਆਮ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟਾਇਰ ਪਾ ਕੇ ਫੂਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ, ਦੁਕਾਨਾਂ, ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਦੰਗੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਬਲਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਕਾਨਪੁਰ, ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਅਸਰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਣ ’ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ।
ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਭੂਮਿਕਾ
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਜੋ ਉੱਭਰ ਕੇ ਆਇਆ, ਉਹ ਸੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮਦਦ ਦਾ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਰ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਨੂੰ ਹਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਡੇਰੇ, ਜੋ ਸਰਕਾਰੀ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾਂ ਤੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਤੇ ਹੋਰ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਨੇਤਾ ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਬਧਾਵਾ ਦਿੰਦੇ ਦੇਖੇ ਗਏ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਵਾਈ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਜ਼ੀਦ ਵਾਅਜ਼ਹ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਦੰਗਿਆਂ ਦੀ ਇੰਟੈਂਸਿਟੀ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਤੇ ਅਸਰ
ਇਹ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ (ਜਨੋਸਾਈਡ) ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਤੇ ਇੱਕ ਗਹਿਰਾ ਘਾਉ ਛੱਡਿਆ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਖੋ ਬੈਠੇ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਅਨਾਥ ਹੋ ਗਏ। ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸ਼ਰਯਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖ ਸਕੇ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹੈਬਿਲੀਟੇਸ਼ਨ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਪਿਆ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੰਗਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਮਾਪੇ, ਵੀਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਦੱਸ ਗੁਆਏ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵਧੀ ਹੋਈ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਤਲਾਸ਼
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਨਸਾਫ਼ ਮਿਲਣ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਕਈ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕਈ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਠੀਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਿਆ। ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਸਿੱਖ ਸਮੁਦਾਏ ਨੇ ਮਹੀਨੇ ਕਾ ਲੰਗਰ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਚਾਲੂ ਰੱਖੀ, ਪਰ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰੀਕਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹੀਆਂ।
ਕਈ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ, ਉਹ ਕੁਝ ਕਿਸਸੇ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਬਣ ਸਕੇ, ਪਰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਾਫੀ ਦੂਰ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਰਕਾਰੀ ਬਾਵੁਣੀਆਂ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਸਮੁਦਾਏ ਵਿਰੁੱਧੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਗਿਆ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮਾਜ ਤੇ ਅਸਰ
1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਦਾ ਅਸਰ ਸਿਰਫ ਸਿੱਖ ਸਮੁਦਾਏ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਟਰੈਜਡੀ ਦਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਕਮਿਉਨਲ ਹਾਰਮਨੀ’ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਹ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।
ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਮੋੜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕੌਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਵੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਰੰਗ ਨਜ਼ਰ ਆਏ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁੱਦਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਈ ਸਾਲ ਲੱਗੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਘਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ, ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੰਗਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਭਾਵਨਾ ਤੇ 1984 ਦੇ ਜ਼ਖਮ
ਇਹ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਸਨੇ ਸਿੱਖ ਸਮੁਦਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਨ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਈ ਸੱਥੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਹਰ ਸਾਲ 1984 ਦੇ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਸਮੁਦਾਏ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਸੜਕ ਤੱਕ ਲੜਾਈ ਚਾਲੂ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। 1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਰਤ ਲਈ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇੱਕ ਦੁਖਦਾਈ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਪਰ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ।
ਸੰਕੇਤ
ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੌਮ ਲਈ ਇੱਕਠੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇਹੋ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਤਕਲੀਫਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਣ। 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸਬਕ ਸਾਡੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਰਿਹੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਵਾਂਗੇ। 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖਮ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸਮੁਦਾਏ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਖਿਆ ਭੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਨਿਆਇ ਲਈ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗੇ।