ਸਾਖੀ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖਸ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਲਿਦਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮਕ ਜਜ਼ਬੇ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਨਿਆਇ ਅਤੇ ਅਮਨ ਲਈ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਆਜਾਦੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮਕ ਪੱਖੋਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਹਾਕੂਮਤ ਸਿੱਖਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜੁਲਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ।
ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਫਤੇਹਬਾਦ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਜਜ਼ਬਾ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਸਰ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਖਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਸਧਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ, ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਖਿਲਾਉਂਦੇ, ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ‘ਚੋਂ ਇੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਦਿਲੀਅਤ ਅਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਲਈ ਹਿੱਸਦਾਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਨਿਆਇ ਦੀ ਪੱਖਦਾਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਹਕ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ, ਚਾਹੇ ਹਾਲਾਤ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਇਹੀ ਗੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਵੀ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ।
ਜੁਲਮਾਂ ਦਾ ਦੌਰ
ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਜੁਲਮਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁਗਲ ਗਵਰਨਰ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੁਹਿੰਮ ਚਲਾਕੇ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਰ ਵਿਧਵਾਸ਼ ਕੀਤਿਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਵੱਢਿਆਂ ਜਾਂ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਿਆਂ ਜੁਲਮਾਂ ਦੀ ਕਹਿਰ ਬਰਪਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗੀਨ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੇਸਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਨੀਹਰਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੇਸ ਨਹੀਂ ਵੱਢਣ ਦਿੱਤੇ।
ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਤਿਆਗਣ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਕਬੂਲ ਲੈਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਵੱਢ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸਿਰ ਕੁੱਝ ਵੀ ਸਹਾਰ ਲੈਣਗੇ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਗੇ।
ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਮਿਸਾਲ
ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਤਿਆਗਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪੀੜਾਦਾਇਕ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਕਟਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਬਲਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀ ਚਮੜੀ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਤਿਆਰੀ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਪਰ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣਗੇ ਪਰ ਕੇਸ ਨਹੀਂ ਵੱਢਣ ਦੇਣਗੇ। ਕਸਾਈ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਚੀਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੂੰਹ ‘ਚੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਰਹੇ।
ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਦਰਦਨਾਕ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਬਿਠਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹੌਸਲੇ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।
ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੁੱਟ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਲਿਦਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਆਪਣੇ ਕੇਸਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ, ਜੋ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਿਆ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਅਕਾਲ ਮੰਦ ਭਾਵੇਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਾਫ ਸਬਕ ਸੀ ਕਿ ਜੁਲਮ ਕਦੇ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।
ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ
ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਧਰਮ, ਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਅਸੀਮਿਤ ਮਸਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਰਗੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਸਿਖਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚ ਦੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਤੁਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਰਸਤਾ ਅਖ਼ੀਰਕਾਰ ਨਿਆਇ ਅਤੇ ਅਸਲ ਜਿੱਤ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਚਲਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲਾਂ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਲੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਟੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।