ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 75 ਕਿ.ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 ਨੂੰ ਇਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਨਾਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਰਾਏ ਭੋਈ ਦੀ ਢਾਬੀ ਸੀ। ਰਾਏ ਭੋਈ ਇਥੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਮੀਨਦਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੰਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਜਵਾਟਿਆਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਸੰਭਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਪ੍ਰਬੰਧਨ
ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੀ ਗਈ। 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਵੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ “ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਾਕਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਸੰਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਇਸ ਸਾਕੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਆਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ
ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ’ਚ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਤਸਵ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਭਵਨ ਨੂੰ ਸਫੈਦ ਮਾਰਬਲ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖ ਸਥਾਪਤ ਕਲਾ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਕ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਆਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।