ਸਾਖੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ
ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ, ਬੇਅੰਤ ਬਲੀਦਾਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਇਕ ਅਤਿ ਮਾਣਯੋਗ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਹੀ ਉਦਾਹਰਣ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸਨ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ
ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1644 ਇਸਵੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਧਰਮਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਵਾਕਿਫ਼ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਮਹਿਕਣ ਲੱਗੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬਿਤਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ, ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੇਵਾ
ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਖਾਸ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹੁਤ ਸਮਰਪਿਤ ਰੂਹ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੰਡਿਤ, ਲੇਖਕ, ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਕਟ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
1704 ਵਿਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਲਾ ਸਿਰਹੰਦ ‘ਤੇ ਫ਼ਤਹ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾਾਤੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵੀ ਰਹੇ। 1708 ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਜੋਤਿ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।
ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਮਾਰਗ
ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਕੁਰੂਰ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਜੁਲਮ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਤਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕਠੇ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। 1738 ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ (ਦਿਵਾਲੀ) ਦੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਹੁਕੂਮਤ ਨਾਲ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 5000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਕਮ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ।
ਜਦੋਂ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਮੁਗਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚੀ ਰਕਮ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਜੁਲਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਕਮ ਮੁਗਲ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮੁਗਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਮਿਸਾਲ
ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਰੀਆ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਮਾਨ ਤੋੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਖਸ਼ੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਪਣੀ ਸਿੱਖੀ ‘ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।
ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੌਤ ਦੇਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਅੰਗ ਕੱਟ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੂਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਅਡੋਲ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਰ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਕਟਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾਏ ਰੱਖੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1738 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ
ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਇਨਸਾਨੀ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੁਲਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਝੁਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ‘ਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਥਾਨ
ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੀਵੰਤ ਰਹੇਗੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਮਨ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾਕੁੰਡ ਜੀਵਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਦਾਬਹਾਰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੈ।