CHHOTA GHALUGHARA – IK DARD BHARI KAHANI

ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ – ਇੱਕ ਦਰਦ ਭਰੀ ਕਹਾਣੀ

1746 ਦਾ ਸਾਲ ਸੀ। ਗਰਮੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰੁਖ ਚੁੱਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤਪ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਧੁੱਪ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ – ਹਵਾ ‘ਚ ਡਰ ਸੀ, ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਲਹੂ ਸੀ, ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਲਾ ਦਾਗ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।

ਇੱਕ ਥਾਂ ਸੀ – ਕਨ੍ਹੈਵਾਲਾ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਪਾਸਿਓਂ ਲੁੱਕਣ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਓਹਨਾ ਨਾ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਓਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਧਰਮ, ਆਪਣਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਚਾਣ ਬਚਾਉਣ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਨਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਣ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਲੇ, ਨਾ ਹਥਿਆਰ – ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ, ਇੱਕ ਦਿਲ ਜੋ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ – ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨਾਲੋਂ ਵਧਕੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਾਜ਼ਿਮ ਲੱਖਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਇਹ ਗਵਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਭੇਜੀ। ਜਦ ਲੋੜ ਸੀ ਸਾਂਝ, ਸਮਝਦਾਰੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ, ਉਥੇ ਆਈਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਤੀਰ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ।

ਸੂਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ

ਸੋਚੋ, ਇੱਕ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਬੱਚਾ ਲਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਕਿ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਚ ਉਹ ਨਾ ਰਹੇਗੀ। ਪਰ ਉਹ ਹਾਰਦੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ – “ਸਾਚੋ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਾਚੁ ਆਚਾਰੁ।”

ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਸਿਪਾਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਂ ਗੁਜਰਦੀ ਨਹੀਂ – ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੂਹ ਦੇ ਹੇਠ ਲੁਕਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਕੂਹਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਅੱਜ ਵੀ ਗਵਾਹ ਹੈ।

ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ

ਜਦ ਸੂਰਜ ਢਲਦਾ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਤੀ ‘ਚੋਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਿਸਕੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਓਹ ਸਿੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲਾਈਆਂ ਤੋਂ ਮਾਫੀ ਨਾ ਮੰਗੀ, ਨਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟੇ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਕੱਟੇ ਗਏ, ਪਰ “ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ” ਦੀ ਗੂੰਜ ਮਿੱਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਮੌਤ ਵੇਖੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਹਿਲੇ ਨਹੀਂ।

ਇਕ ਕਵੀ ਦੀ ਕਲਮ ‘ਚੋ:

ਚੀਕਾਂ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸੀ,
ਧਰਤੀ ਵੀ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀ ਸੀ,
ਮਾਂਵਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਚੋਂ ਬੱਚੇ ਛੀਣੇ ਗਏ,
ਤੇ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਸੁੱਕਣ ਲੱਗੀ ਸੀ।

ਧੂਪ ਨਾ ਸੀ ਓਸ ਦਿਨ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਮਾਨ ‘ਚ,
ਓਹ ਤਾ ਅੰਗਾਰਾ ਸੀ ਹਰ ਇੱਕ ਜਹਾਨ ‘ਚ,
ਜਿਥੇ ਵੀ ਪੰਘਤ ਲੱਗੀ ਸੀ ਭਾਈ,
ਉਥੇ ਓਹਨਾ ਨੇ ਲਹੂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਬਣਾਈ।

ਨਹਿਰਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ,
ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਪਤੀਆਂ ਵਜ ਗਈਆਂ,
ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਸੀ ਪਰ ਇਮਾਨ ਜਿਉਂਦਾ,
ਹਰ ਇਕ ਮੁਸਕਾਨ ‘ਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਇਲਾਨ ਜਿਉਂਦਾ।

ਕਨ੍ਹੈਵਾਲਾ ਟਿੱਬਾ, 9 ਮਈ 1746 – ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਵਕਤ

ਅੱਜ ਧਰਤੀ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੈਰ ਹਿਲਦੇ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਹੌਲਿ ਆਂ। ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਢਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਓਸਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਖ਼ਰੀ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ‘ਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਬੀਬੀ ਦੇ ਹੱਥ ਚੁੰਮੇ, ਤੇ ਫਿਰ ਤਲਵਾਰ ਗੱਡੀ – ਜਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, “ਚਿੜੀ ਸਿਉਂ ਮੈਂ ਬਾਜ ਤੜਾਵਾਂ…” – ਮੈਂ ਓਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਲਿਆ।

ਸਵੇਰ ਦੀ ਗੱਲ

ਸਵੇਰੇ ਸਾਡੀ ਧੀਰਜ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ – ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਚ। ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਬੰਦੂਕਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ? ਇਕ-ਇੱਕ ਲੜਾਕੂ ਕੋਲ ਇੱਕ ਤਲਵਾਰ, ਚੰਦ ਤੀਰ, ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਲਕੀਰ – “ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ…”।ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬਚਪਨ ਦਾ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਮੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮਖੌਲ ਕਰੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ? ਉਸਦੇ ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਹਾਸਾ ਨਹੀਂ, ਜੋਸ਼ ਸੀ। ਉਹ ਆਖਿਆ, “ਅਜੇ ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਮੁਕਿਆ ਨਹੀਂ – ਅਸੀਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਵੀ ਜਿੱਤਾਂਗੇ।”

ਜਦ ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ ਮੁਗਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਸਾਡੀ ਜੱਥੇ ਵਿੱਚੋਂ “ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ!” ਦੀ ਗੂੰਜ ਗੂੰਜੀ। ਅਸੀਂ ਹਮਲਾ ਵਾਪਸ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਡਿਗੇ – ਦੋਸ਼ਮਣ ਵੀ, ਸਾਡੇ ਵੀ। ਪਰ ਕੋਈ ਹਟਿਆ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਿੰਨ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਕ ਦੇ ਸਿਰ ‘ਚ ਤਲਵਾਰ ਮਾਰੀ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰੀ, ਪਰ ਤੀਜੇ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮੋੜ੍ਹੇ ‘ਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ। ਮੈਂ ਡੋਲਿਆ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

ਆਖ਼ਰੀ ਪਲ

ਹੁਣ ਰਾਤ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਸਿਹਤ ਨਹੀਂ ਬਚੀ। “ਸਿਰ ਦੇ ਫੱਟ ਚੋਂ ਲਹੂ ਵੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਿਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ –
“ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਹੇਤ ਸੀਸ ਦਿਤੇ…”

ਮੈਂ ਵੀ ਹੁਣ ਉਸ ਪੰਗਤਿ ਵਿੱਚ ਜੁੜਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਫੁਟ ਰਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ:

“ਮਾਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ, ਤਾਂ ਆਖੀਏ – ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਰਦੇ ਮਰਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ।” “ਗੁਰੂ ਜੀ, ਮੇਰੀ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤਕ ਵੀ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਦੀ ਸਿਮਰਨ ਰਿਹਾ।” “ਮੇਰੇ ਕਨਾ ਵਿਚ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਬੀਬੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ – ‘ਤੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਈਂ, ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਈਂ – ਪਰ ਕਦੇ ਝੁਕੀਂ ਨਾ।’”

ਅੰਤ:

ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਮੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ – ਇਹ ਕੌਮ ਦੀ ਰੂਹ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ – ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ।

ਅੱਜ ਦੇ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ:

ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਸਾਨੂੰ ਇਨਸਾਨੀਅਤ, ਸ਼ਹਾਦਤ, ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਕੌਮ ਦੀ ਹੱਡੀ-ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਪਹਚਾਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿੰਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਉਸ ਜੋਤ ਨੂੰ ਸਦਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਲ ਢਿਲੋਂ ਵਾਂਗ ਬੜੀ ਥਾਪ ਨਾਲ ਰੋਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਸੀ।

“ਜਦੋਂ ਅਸਮਾਨ ‘ਚ ਬੱਦਲ ਛਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,
ਤਦੀਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇੱਕ ਵਿੱਖ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ –
ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।”

https://www.youtube.com/c/BrarTalks

@TamanSinghBrar (BrarTalks)