ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟਿਆ ਮਿਟੀ ਧੁੰਧ ਜਗ ਚਾਨਣ ਹੋਆ॥
ਜਿਉਂ ਕਰ ਸੂਰਜ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਰੇ ਛਪੇ ਅੰਧੇਰ ਪਲੋਆ॥
ਸਿੰਘ ਬੁਕੇ ਮਿਰਗਾਵਲੀ ਭੰਨੀ ਜਾਏ ਨ ਧੀਰ ਧਰੋਆ॥
ਜਿਥੈ ਬਾਬਾ ਪੈਰ ਧਰੈ ਪੂਜਾ ਆਸਣ ਥਾਪਣ ਸੋਆ॥
ਸਿਧ ਆਸਣ ਸਭ ਜਗਤ ਦੇ ਨਾਨਕ ਆਦ ਮਤੇ ਜੇ ਕੋਆ॥
ਘਰ ਘਰ ਅੰਦਰ ਧਰਮਸਾਲ ਹੋਵੈ ਕੀਰਤਨ ਸਦਾ ਵਿਸੋਆ॥
ਬਾਬੇ ਤਾਰੇ ਚਾਰ ਚਕ ਨੌ ਖੰਡ ਪ੍ਰਿਥਮੀ ਸਚਾ ਢੋਆ॥
ਗੁਰਮੁਖ ਕਲਿ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੋਆ ॥੨੭॥
🌸 ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ 🌸
ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਤੇ ਅਦਵਿਤੀਅ ਆਤਮਕ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿੱਚ 20 ਵਿਸਾਖ, ਸੰਮਤ 1526 ਬਿਕਰਮੀ (15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 ਈ.) ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਤੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਮਹਿਤਾ ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ (ਕਾਲੂ ਜੀ) ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ।ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਰੱਬੀ ਰੂਹ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ, ਵਿਲੱਖਣ ਸੋਚ ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਾਨੁਭੂਤੀ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਅਨੇਕ ਹਨ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਦਿਲੋਂ ਦਇਆ, ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਇਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਏ।
📚 ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ਗੋਪਾਲ ਪੰਡਿਤ ਕੋਲ ਹਿੰਦੀ, ਬਿਰਜ ਲਾਲ ਪੰਡਿਤ ਕੋਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਮੌਲਵੀ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਕੋਲ ਅਰਬੀ-ਫਾਰਸੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਸਤਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਇਆ ਕਿ ਸੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੱਬ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਤੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰੇ।
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੋਹਿਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨੇਊ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਹਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸਲੋਕ ਉਚਾਰਿਆ:
“ਦਇਆ ਕਪਾਹ ਸੰਤੋਖ ਸੂਤੁ ਜਤੁ ਗੰਢੀ ਸਤੁ ਵਟੁ,
ਏਹ ਜਨੇਊ ਜੀਅ ਕਾ ਹਈ ਤਾ ਪਾਡੇ ਘਤ।”
ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੱਚਾ ਧਾਰਮਿਕ ਗਹਿਣਾ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦਇਆ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਪੜੇ ਦਾ ਧਾਗਾ।
🧘♂️ ਭਗਤੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਮਾਰਗ
ਬਾਬਾ ਜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।
ਬੀਬੀ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੇ ਬੁਲਾਵੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੋਦੀ ਖਾਨੇ (ਰਾਜਾ ਦੇ ਅਨਾਜ ਘਰ) ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਤੇ ਨਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਕੇ “ਤੇਰਾ ਤੂ, ਤੇਰਾ ਤੂ” ਕਹਿ ਕਹਿ ਕੇ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ।
ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ — ਭਾਈ ਸ੍ਰੀਚੰਦ ਤੇ ਭਾਈ ਲਖਮੀਦਾਸ — ਹੋਏ।
🌍 ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ — ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ — ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਜੋਗੀ, ਤਪੀ, ਸਾਧੂ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਧਾਰਨ ਪਰ ਗਹਿਰਾ ਸੀ —
“ਨ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ, ਨ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ — ਸਿਰਫ ਇਕ ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੇ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ।”
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਝੂਠੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਡੰਬਰਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਨਾਮ, ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿੱਤਾ।
👩 ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਅਣਦਿੱਖਾ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਤੋੜਦਿਆਂ ਸੱਚਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਖਿਆ —
“ਭੰਡਿ ਜੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਨਿੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਮੰਗਣੁ ਵੀਆਹੁ,
ਭੰਡਹੁ ਹੋਵੈ ਦੋਸਤੀ ਭੰਡਹੁ ਚਲੈ ਰਾਹੁ।”
ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
🌾 ਕਰਤਾਰਪੁਰ — ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਖਰੀ ਪੜਾਅ
ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਸੀ ਹੋਏ। ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੇਵਾ ਤੇ ਕਿਰਤ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ — ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਗਤੀ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ “ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ” ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
23 ਅੱਸੂ, ਸੰਮਤ 1596 (22 ਸਤੰਬਰ 1539 ਈ.) ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ।
📜 ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ 947 ਬਾਣੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। “ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ” ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ — ਜੋ ਇਕ ਰੱਬ ਦੀ ਏਕਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਜੂਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
🌺 ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਪੱਖ
ਉਹ ਸਮਾਂ ਅੰਧਕਾਰ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਪਖੰਡ ਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਂ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲੇ।
“ਅੰਧੀ ਰਯਤਿ ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣੀ ਭਾਹਿ ਭਰੇ ਮੁਰਦਾਰੁ।”
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੱਬੇ ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਖੰਡਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਕਾਜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਚ ਸੁਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਉਦਾਹਰਣ ਸੀ।
📖 ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਗੁਰਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਪੰਜਵੇਂ ਤੇ ਦਸਵੇਂ ਨਾਨਕ ਤੱਕ ਉਹ ਗਿਆਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ — ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇਕ ਅਮਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਾਣ ਹੈ।
⚖️ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਚਰਚਾ
ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਗੱਲ ਵਿਚਾਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਕੱਤਕ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਵਿਪਰਵਾਦੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ।
ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਚੇਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦਿਨਾਂ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦਾ ਮੂਲ ਦਿਨ ਵੀ ਸਮਾਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
🌼 ਨਤੀਜਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ
ਆਓ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਪੁਰਬ ਮੌਕੇ ਇਕ ਵਾਅਦਾ ਕਰੀਏ —
ਅਸੀਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਧਾਰਮਿਕ ਡੇਰੇ ਤੇ ਮੂਰਤੀਵਾਦ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮੰਨੀਏ।
ਕਿਰਤ ਕਰੀਏ, ਵੰਡ ਛਕਈਏ ਤੇ ਨਾਮ ਜਪੀਏ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਇਆ — ਉਹੀ ਰਾਹ ਸਾਡੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
“ਜਿਨਿ ਮਾਣਸ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਕੀਏ ਕਰਤ ਨ ਲਾਗੀ ਵਾਰ।”
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਸਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਜੋਤ ਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਦੇਣ।
